Didi-Huberman’ın görünürlük, yokluk ve eleştirel imge üzerine soruları, görünen ile görünmeyen arasındaki ilişkiyi yeniden ele almaya yol açıyor. Bu yaklaşımda görünür, kendi içindeki boşluğu açabilen bir nesneden çok, görüşün nasıl kurulduğunu gösteren bir alan olarak değerlendiriliyor.
İslâm sanat nazariyesindeki nazar anlayışında ise görünmezlik doğrudan yokluk sayılmıyor. Nûr, görünür olmayı mümkün kılan bir varlık olarak ele alınıyor. Böylece görünürlük, kendi kendini açıklayan kapalı bir sonuç değil, mânanın görünür kılınmasına katkı sunan bir ilişki oluyor.
Sûret ile mânanın arasında bulunan berzah, nazarın işleyişini belirleyen temel noktadır. Sûret mânayı bütünüyle göstermedigi için nazar gereksizleşmez; mânayla hiçbir ilişki kurmadığı durumda da nazar imkânsız hâle gelir. Bu nedenle görüş, ikisinin karşılıklı etkileşiminden doğar.
Didi-Huberman’ın eleştirel imge anlayışı, seyircinin görme alışkanlığını gözden geçirmeye yönlendirir. Buna karşılık nazarın terbiye edici işlevi, görülen şeye hâkim olmaktan çok, görmenin sınırlarını fark etmeyi öğretir. Sanat eseri yalnızca görülmek için değil, görmenin haddini kavratmak için de anlam taşır.
Modern görme rejiminde gören kişi çoğu zaman özne, görülen ise nesne hâline gelir. Bu ilişki sahiplenmeye dönüşebilir. Nazara göre görülen şey tüketilmez; nûru, varlığı veya mânayı gözlemcinin üretmediği kabul edilir. Bakış bu nedenle temellükten şahitliğe geçer ve huzuru, nesneyi tüketmekten değil kendi haddini bilmekten alır.
Sonuçta görünürü görünür olmaktan çıkarıp doğrudan mânanın kendisi saymak yerine, onun görünürlüğe nasıl yol açtığını anlamak gerekir. İslâm sanat nazariyesi ile Didi-Huberman arasındaki karşılaşma, görünürün yalnızca görünürden ibaret olmadığı ve bakışın haddini koruyarak mânaya yönelmesi gerektiği sorusunda belirginleşir.
Kaynak: Yeni Şafak
